Bonjou! Learn to Speak Haitian Creole

Bonjou! ...Mèsi! ...E Orevwa! Check out our Audio bits. Do as many exercises as you need. Take an online QUIZ and get your answers right away. Finish a crossword puzzle. Reinforce your learning with the Audio/Video exercises. Search for English or Haitian Creole words translation. Also search the whole site for expressions, idioms and grammar rules. And ask questions about the language in the ASK QUESTIONS HERE section.

Most requested translations added here for your convenience: I love you → Mwen renmen w. I miss you → Mwen sonje w. My love!Lanmou mwen!

Wednesday, June 17, 2015

Yon nouvo zouti enpòtan ki kapab ede timoun Ayiti yo aprann





Yon nouvo zouti enpòtan ki kapab ede timoun Ayiti yo aprann

Se Dory Piccard Dickson ki ekri atik sa a ann angle, enpi se Mandaly Louis-Charles ki tradui li an kreyòl

Imajinen yon nouvo Ayiti kote tout moun, finalman, kapab li ak ekri lang natif natal yo.” (Michel DeGraff, Massachusetts Institute of Technology, Inisyativ MIT-Ayiti, Akademi Kreyòl Ayisyen)

Refleksyon sou eksperyans yon elèv lekòl ann Ayiti:

Lè Mandaly Louis-Charles t ap grandi ann Ayiti, pwofesè lekòl, jeneralman, te konn fè tout klas yo an franse, yon lang ke pifò elèv pa janm abitye pale lakay yo. Se nan bat pa kè elèv yo te konn aprann ti mòso nan lang franse a. Toudabò, elèv yo memorize ABC lang franse a, lèfini elèv yo memorize mo yo, enpi fraz yo. Apre sa, timoun yo aprann ki sa mo yo vle di. Nan epòk sa a, klas yo pa t separe ak miray. Nan kèlkeswa nivo klas nou te ye a, nou te toujou ap tande timoun ki t ap resite alfabè a. Pa te gen chape pou nou. Alfabè franse a te nan wèl nou tout tan.

Nan lekòl la menm, timoun pa t gen dwa pale kreyòl. Se nan memwa zo bwa tèt yo ke yo te blije chache kèk grenn mo pou yo degaje yo pou pale franse, yon lang yo pa pale ni lakay yo, ni ak ti zanmi yo lè y ap jwe, ni okenn lòt kote nan kominote a. Pa mande Bondye yon pwofesè ta bare yon elèv ap pale kreyòl, lang natif natal li; se ale nan pinisyon tou dwat. Pafwa, pinisyon an konn byen rèd. Alèkile gen ti pwogrè ki fèt: ou kapab jwenn klas kreyòl nan pwogram lekòl yo. Men, kwak sa, yo anseye kreyòl la kòm yon matyè ki separe ak tout lòt yo. Akademi Kreyòl Ayisyen an, ki rive fonde an 2014, ap travay pou chanje sa. Y ape travay pou kore itilizasyon kreyòl nan tout sektè lasosyete. Men, pou kounye a, kominikasyon alekri gouvènman an ansanm ak lwa ak dekrè, se an franse sèlman ke prèske tout dokiman sa yo pibliye .

Videyo a:

Mandaly Louis-Charles, yon fanm vanyan k ap milite pou lang kreyòl la, te kolabore ansanm ak animatè Robert Capria, mizisyen Bémol Telfort, enpi pwofesè lengwistik nan Massachusetts Institute of Technology (MIT), Michel DeGraff, pou pwodui yon videyo edikasyonèl pou entwodui premye chante sou alfabè kreyòl la.

Louis-Charles ak DeGraff te kolabore ansanm pou yo ekri pawòl yo. Louis-Charles te kreye melodi a, enpi li chante chante a ansanm ak amoni yo. Telfort te jwe tanbou e bat kata tou pou akonpaniman mizik la te konplè.

Sa se premye chante ak videyo ki fèt sou alfabè kreyòl ayisyen an. Pou entèpretasyon règ òtograf kreyòl la, ekip la te chwazi imaj avèk pawòl ke tout Aysisyen, granmoun kon timoun, konnen byen. Yo te marye bèl rit tanbou ak melodi a, bèl rit ki chita byen fon nan kilti nasyon Ayisyen an depi nan nesans li.

Michel DeGraff di kon sa:

“Chante sa a gen rasin ki antre fon nan bèl tradisyon ki nan nannan kilti nou. Li va bay timoun yo yon grap plezi, e li va ba yo anpil angouman pou yo aprann li, ak kè kontan, nan lang natif natal yo.”

Tit chante a se Alfabè kreyòl nimewo 1. Nenpòt moun kapab telechaje li pou granmesi nan adrès YouTube sa a:


E si yo ta enterese chante chante a tou, yo va jwenn pati mizik la ansanm ak akonpaniman san vwa nan CD Baby, iTunes, Amazon, Google Play, ak Gracenote MusicID. Si gen kèk mizisyen ki enterese nan sòlfèj mizik la, yo va jwenn li nan sit sa a: sweetcoconuts.blogspot.com nan mwa k ap vini yo, pandan ete 2015 lan.

Ekip la pa te sèlman kreye yon sèl videyo. Yo te kreye yon dezyèm chante ki entèprete prensip fondamantal òtograf kreyòl la. Dezyèm chante sa a rele Alfabè kreyòl nimewo 2. Ou kapab wè yon ti apèsi chante sa a nan YouTube, nan adrès sa a:


Enpi ou va jwenn tou de (2) chante yo konplè nan sit sa a:


Mandaly Louis-Charles di kon sa:

 “Mwen espere tout moun va gen anpil plezi pou aprann sistèm òtograf kreyòl la pandan y ap chante.”

Ki sa ki fè videyo sa a san parèy:

Animasyon nan videyo a byen fèt e li atiran. Akonpaniman enstriman yo pa anvayi pawòl chante a. Lè w ap koute chante alfabè a, ou kapab tande pawòl yo byen klè pandan tanbou an ap bat anba anba.

DeGraff prevwa:

“Mwen kwè vwa Mandaly ak akonpaniman tanbou an va fè chante sa a popilè nèt ann Ayiti!”

Konsènan pwodiksyon videyo a, Mandaly te di “Se te yon privilèj pou mwen te travay ak Bémol Telfort sou akonpaniman mizik la. Li se yon mizisyen ki gen anpil talan e se te yon gran plezi pou nou te travay sou pwojè a ansanm. Tout bagay te tonbe nan plas yo lè Robert Capria nan ActualityFilms.Com te dakò pou kolabore nan pwojè a tou. Capria, yon Ameriken, te pase yon ti tan Ayiti e se kon sa li te vin fè eksperyans avèk lavi ann Ayiti.  Eksperyans sa a vin parèt nan animasyon li yo.”

Kòm nou te di, ekip la te travay sou yon dezyèm chante tou. Nan dezyèm chante sa a, Louis-Charles ak DeGraff te espesyalman kontan dèske yo te gen opòtinite pou yo entegre prensip fondamantal òtograf kreyòl la nan chante a:

Chak lèt rete nan wòl yo. Chak son ekri menm jan. Nan pwen lèt ki bèbè. Chak lèt gen yon sèl son.

Entwodiksyon premye chante sou alfabè kreyòl la nan ane 2015, se yon bagay ki  ekstraòdinè lè nou konsidere ke anrejistreman dwa otè pou alfabè lang angle a te fèt depi nan ane 1835. Chante tradisyonèl alfabè angle a, ki pa chante selon fonèm ki koresponn ak lèt yo, gen menm melodi ak  “Twinkle Twinkle Little Star.” Sa ki fè pwojè alfabè kreyòl la diferan, se jan melodi ke Louis-Charles kreye a pa te egziste anvan. Se yon melodi ki orijinal nèt.

Pou ki sa se 180 lane apre chante sou alfabè angle a ke nou jwenn chante sou alfabè kreyòl la?   Se ka paske se trè raman ke yo te rive kouche lang kreyòl la sou papye anvan ane 1960 yo.  Enpi lè sa te rive fèt, se ak òtograf franse a ke yo te sèvi.  Se te jouk nan ane 1980 ke kreyòl la te vin gen pwòp sistèm òtograf ofisyèl pa li.  Se òtograf sa a ki sèvi jounen jodi a.  E se òtograf ofisyèl sa a ke chante alfabè kreyòl la entèprete.

Enpòtans istorik:

Paske Ayiti te yon koloni franse, se franse ki te toujou lang lekòl menm si gen, pou pi piti, 90% Ayisyen ki pa pale franse. Ayiti te anba pouvwa Lafrans depi 1625 rive 1804. Apre yon revolisyon esklav ki te reyisi, Ayiti te vin endepandan. Apre endepandans lan, sepandan, zafè leta ak edikasyon nan lekòl te kontinye sèvi avèk lang franse a.

Materyèl eskolè ak lòt resous pou edikasyon, se sa Ayiti toujou manke. Pa gen ase lekòl piblik. Pa gen ase pwofesè ki byen kalifye.   Pifò pwofesè yo pa pale franse alèz.  E poutan se yo ki anchaj pou yo anseye an franse.  Enpi se an franse tou pou yo anseye timoun yo lekti ak ekriti.  Limitasyon sa a andikape timoun yo depi nan premye ane lekòl: lè yon timoun aprann li nan yon lang ke li pa konn pale, sa difisil anpil pou timoun sa a vin bon lektè.  E si yon timoun pa ka li byen, li pa fouti vin maton nan okenn matyè, nan okenn lang.

Enpi tou, gen pwoblèm lajan.  Pifò paran pa gen mwayen voye pitit yo nan bon lekòl.  Genyen ki pa menm kapab peye inifòm obligatwa lekòl la, oswa yo pa gen lajan pou peye ata twal pou fè inifòm nan.  Anpil timoun, se nan lekòl bòlèt y ale.  Alòske moun nan klas privilejye yo pale franse lakay yo.  Ki fè timoun sa yo aprann franse depi yo ti katkat. Fanmi sa yo gen mwayen pou peye bonjan lekòl prive pou pitit yo, pou prepare yo pou bèl metye ak lòt pozisyon lelit.  Sa ba yo mwayen pou transmèt pouvwa sosyal ak pouvwa ekonomik bay pitit yo. Enpi, se kon sa fanmi sa yo ka asire yo ke pitit yo, pitit pitit yo, elatriye, ap kontinye viv konfòtab.

Men sa DeGraff esplike:

“N ap pran yon ti souf tou piti pou le moman gras a nouvo pwogram gouvènman an k ap bay lekòl ki gratis e ki obligatwa: Universal, Free and Obligatory School Program (“PSUGO”). Men, nou toujou manke resous pou tout popilasyon an.”

“Sa fè apeprè 50 lane depi militan lang kreyòl yo ap goumen pou bay tout moun aksè egal ego nan edikasyon.  Sa se youn pami lòt benefis ke tout Ayisyen ta dwe jwenn kòm sitwayen peyi a—benefis ke pèp la pa ka jwenn lè lang franse a sèvi kòm sèl lang ekri nan biwo leta, lekòl, inivèsite, ak lòt kote k ap kreye e k ap transmèt konesans ak pouvwa.”

“Ogmante itilizasyon kreyòl nan edikasyon ak nan zafè leta, sa mande kokennchenn volonte politik. Sa gen twò lontan depi yo inyore pwopozisyon pou refòm edikasyon nan peyi a—pa egzanp, pwopozisyon refòm Bernard a ki te pran nesans an 1980. Youn nan rezon refòm Bernard a pa te janm reyalize se akoz mank zouti ak mank resous pou edikasyon an kreyòl.  E poutan, tout rechèch ki fèt montre jan lang matènèl timoun yo enpòtan nan edikasyon timoun yo.  Lang natif natal la se bon zouti pou elèv yo aprann yon dezyèm lang tou.  Pa egzanp, se lang kreyòl la ki ta dwe ede pifò Ayisyen aprann franse.”

“Kounye a, finalman, avèk inogirasyon Akademi Kreyòl Ayisyen an ansanm ak gwo jefò ke Ministè Nasyonal Edikasyon ap fè sou lang kreyòl la, nou kapab espere ke nou va itilize lang nasyonal nou an kòm yon lang ofisyèl tout bon vre e kòm yon zouti djanm pou ansèyman kòmsadwa.  Se sa lalwa ak pwogram ofisyèl yo mande.  Pa kapab genyen devlopman ki dirab ann Ayiti si nou pa sèvi tout kote ak sèl lang sa a ke tout Ayisyen pale—sèl lang sa a ki simante tout Ayisyen ansanm.”

Inisyativ MIT-Ayiti a te fonde nan ane 2010 avèk objektif pou devlope, evalye enpi distribiye resous teknolojik pou anseye matyè lasyans, teknoloji, jeni enpi matematik (“STEM”) an kreyòl.  Kreyòl la se yon engredyan ki nesesè pou bon kalite ansanm ak aksè pou edikasyon ann Ayiti.  Resous sa yo va sèvi kòm zouti pou pote chanjman ki va amelyore sistèm edikasyon Ayiti a.(1) Inisyativ MIT-Ayiti a devlope metòd ak materyèl (videyo ladan tou) ki demontre avantaj ki genyen lè lang kreyòl la sèvi pou pedagoji ki aktif. Avèk kolaborasyon Ministè Nasyonal Edikasyon, Inisyativ la pwojte pou entegre aprantisaj aktif nan ansèyman STEM toupatou nan peyi a.   Se kon sa n ap kapab kreye yon bon baz pou devlòpman ki dirab.

Lè nou sèvi ak kreyòl alekri kòm aloral depi nan  premye ane lekòl, kontinye nan tout nivo akademik, rive jouk nan inivèsite, sa va ede elèv yo aprann pi byen e sa va asire siksè elèv yo tou. Chante alfabè kreyòl la se yon zouti ki enpòtan pou nou ranfòse sistèm edikasyon peyi a e pou nou kreye Ayiti nou vle a.

(1) DeGraff, Michel, July 2013

MIT-Haiti Initiative Uses Haitian Creole to Make Learning Truly Active, Constructive, and Interactive”


Haitian Creole ↔ English Reference, Look up Haitian Creole and English Words

No comments:

Post a Comment